Ngọn lửa Hà Đông

;
Thứ Bảy, 06/02/2016, 13:35 [GMT+7]

Trên mảnh đất Hà Đông xưa – Tam Kỳ nay, đã có những tấm gương trung liệt xả thân vì nghĩa lớn trong phong trào Duy tân, kháng thuế cự sưu đến cuộc khởi nghĩa Duy Tân. Hơn một thế kỷ trôi qua, còn đây dấu tích người xưa in bóng...

Phong trào Duy tân do các sĩ phu yêu nước Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp… khởi xướng vào năm 1906, đã nhen một ngọn lửa âm ỉ phản kháng chế độ thực dân phong kiến. Rồi ngọn lửa ấy bùng phát thành cuộc kháng thuế cự sưu rầm rộ. Ở Tam Kỳ, đỉnh điểm là vào tối ngày 30.3.1908, sĩ phu yêu nước Trần Thuyết, (tên thật Trần Văn Vinh, sinh ngày 13.6 năm Đinh Tỵ (1857), người làng Phước Lợi, tổng Phước Lợi, phủ Tam Kỳ (nay là xã Tam Lãnh, huyện Phú Ninh), dẫn hơn 3.000 người từ khắp nơi trong phủ kéo về bao vây tỉnh đường Tam Kỳ, đòi xử tội Đề đốc Trần Tuệ. Đồn trưởng Đại lý phải cho lính đến bảo vệ đưa Trần Tuệ về đồn. Tuy nhiên khi xe đưa Trần Tuệ đến cổng, ông Trần Thuyết hô to: “Đồng bào xin quan Đại lý giao Đề Tuệ cho dân ăn gan”, một tiếng “dạ” đồng thanh vang lên, Đề Tuệ sợ quá hộc máu chết. Sau cuộc này, nhiều sĩ phu yêu nước bị thực dân Pháp bắt, giam cầm, tra tấn dã man. Đến chiều ngày 5.4.1908, nhằm ngày 16.4 năm Mậu Thân, bọn chúng kết án tử hình và đem cụ Trần Thuyết ra xử chém tại đầu cầu Tam Kỳ.

Mặc dù bị địch đàn áp đẫm máu, nhưng ngọn lửa yêu nước của nhân dân xứ Hà Đông vẫn được nuôi dưỡng để đến năm 1916, trong cuộc khởi nghĩa Duy Tân, lại xuất hiện lực lượng nghĩa binh hưởng ứng sự lãnh đạo của Thái Phiên và Trần Cao Vân. Theo tư liệu của ông Trương Thanh Hà (nguyên Chủ tịch Ủy ban kháng chiến xã Tam Thanh, cán bộ lão thành cách mạng hiện ở tại phường An Mỹ, Tam Kỳ), cuộc khởi nghĩa ở Tam Kỳ có sự chỉ huy của các sĩ phu yêu nước Trần Huỳnh, Trần Ni, Trần Thu (sinh năm 1870), Cai Chùy, Trịnh Uyên (Ngọc Mỹ), Lương Đình Thực (sinh năm 1870, người làng Quý Thượng), Nguyễn Thược (sinh năm 1871), Nguyễn Châu Ân (Phú Ngọc), Lê Khâm Duy và Trần Siêu (Hạ Thanh)... Rạng sáng ngày mùng 4.5.1916, đoàn nghĩa binh 300 người cùng hàng ngàn quần chúng khắp nơi kéo về bao vây phủ đường Tam Kỳ và đồn Đại lý Pháp, đột nhập vào công sở bắt trói tên Tri phủ Tạ Thúc Xuyên đưa ra trước quần chúng hỏi tội và buộc giao chính quyền. Trong lúc đó, cụ Trịnh Uyên (sinh năm 1875), thành viên Ban chỉ huy dân binh cánh đông, xung phong trèo lên cột cờ phủ đường Tam Kỳ xé cờ Nam triều để treo cờ “Ngũ tinh” của nghĩa hội lên, thì bị quân Pháp mai phục nổ súng bắn chết. Cuộc khởi nghĩa thất bại, các sĩ phu yêu nước Trần Thu, Cai Chùy, Lương Đình Thực, Nguyễn Thược, Nguyễn Châu Ân bị thực dân Pháp bắt đày đi khổ sai ở nhà tù Lao Bảo (Quảng Trị). Hơn 80 năm sau, gia tộc mới tìm được hài cốt các cụ Trần Thu, Lương Đình Thực và Nguyễn Thược đưa về cải táng tại quê nhà. Năm 2005 và năm 2009, phần mộ của các sĩ phu yêu nước lần lượt được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng di tích lịch sử. Tháng 2.2013, UBND thành phố Tam Kỳ đã quy tập mộ cụ Trần Thu, Trịnh Uyên, Lương Đình Thực và Nguyễn Thược đưa vào khu lăng mộ tập trung được xây dựng ở khu vực Đồng Hưu, thuộc thôn Ngọc Mỹ (Tam Phú, Tam Kỳ). Riêng mộ của sĩ phu yêu nước Trần Thuyết được UBND thành phố Tam Kỳ xây dựng tại phường An Sơn.

Ngọn lửa Hà Đông có thể xem là biểu tượng của tinh thần yêu nước bất khuất trên vùng đất giờ đây là tỉnh lỵ Quảng Nam.

 NGUYỄN ĐIỆN NGỌC

.
.
.
.
.