Phát triển bền vững Cù Lao Chàm

;
Thứ Sáu, 10/05/2019, 12:12 [GMT+7]

Phát triển du lịch nhưng không chệch mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái rừng, biển; không làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên trên đảo; không hủy hoại môi trường… là những yêu cầu đặt ra cho Cù Lao Chàm (xã đảo Tân Hiệp, TP.Hội An) trong quá trình phát triển bền vững. Tuy nhiên, trước cơn sốt du lịch, Cù Lao Chàm lại đối diện với nhiều thách thức, nhất là nhu cầu đưa khách ra đảo ngày càng tăng cao, gây áp lực cho công tác bảo tồn. Cụ thể như dự định mở tuyến từ Đà Nẵng ra Cù Lao Chàm mới đây, đã gây lo ngại cho cả chính quyền địa phương và những nhà làm du lịch.

Các dịch vụ vui chơi giải trí, tham quan trên đảo còn nghèo nàn.Ảnh: L.T
Các dịch vụ vui chơi giải trí, tham quan trên đảo còn nghèo nàn.Ảnh: L.T

ĐIỂM DU LỊCH HÚT KHÁCH

Dù “sinh sau đẻ muộn” trên bản đồ du lịch của Hội An nhưng Cù Lao Chàm lại có những bước phát triển chóng mặt và bùng nổ về lượng khách tham quan.

Ấn tượng những con số

Nằm cách khu phố cổ Hội An 18km về phía Đông, Cù Lao Chàm gồm 8 hòn đảo lớn nhỏ với tổng diện tích 15km2. Đây là khu bảo tồn biển thứ 2 tại Việt Nam, hội tụ các hệ sinh thái biển điển hình của vùng biển nhiệt đới. Cù Lao Chàm còn sở hữu 1.549ha rừng tự nhiên, 6.716ha mặt nước, 7 di tích văn hóa cấp quốc gia cùng các lễ hội truyền thống… Tất cả đã góp phần tạo nên một Cù Lao Chàm riêng có, đậm chất văn hóa miền biển đảo.

Với những giá trị nổi bật cùng chiến lược quảng bá hiệu quả, sau 10 năm kể từ khi được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới (2009), làn sóng du lịch đã bùng nổ tại Cù Lao Chàm. Nếu như năm 2009 tổng lượng khách đến đảo chỉ đạt hơn 20.000 lượt, một năm sau con số này đã tăng lên hơn 55.000 lượt và chạm mốc 400.000 lượt khách vào năm 2017. Năm 2018 Cù Lao Chàm đón gần 450.000 lượt khách. Du lịch phát triển đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân địa phương. Chuyển dịch lao động từ nông - lâm - ngư sang du lịch - dịch vụ - thương mại tăng dần hàng năm. Theo báo cáo của UBND xã Tân Hiệp, nếu năm 2008 các ngành ngư - nông - lâm chiếm 85% tỷ trọng kinh tế toàn xã thì đến năm 2018 tỷ lệ này chỉ còn dưới 9%; thương mại - dịch vụ - du lịch tăng từ 10% (2008) lên hơn 76% (2018). Năm 2018, thu nhập bình quân của người dân xã đảo xấp xỉ 40 triệu đồng, nằm trong top đầu những xã, phường có thu nhập cao nhất của Hội An.

Nhiều thách thức

Cù Lao Chàm đang đối diện 7 khó khăn, thách thức
Bà Trần Thị Hồng Thúy - Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm nhìn nhận, hiện Cù Lao Chàm đang đối diện 7 khó khăn, thách thức gồm: biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến hệ sinh thái rừng, biển; tình trạng đánh bắt, khai thác thủy hải sản trái phép theo kiểu tận diệt gây ảnh hưởng đến nhiều loài, trong đó có rùa biển; ô nhiễm từ đất liền ảnh hưởng đến hệ sinh thái và môi trường đảo; hao hụt tài nguyên thiên nhiên trên đảo; việc xây dựng nhiều công trình trên đảo tác động đến môi trường sống các loài động thực vật biển và ô nhiễm nguồn nước; xử lý rác thải, nước thải chưa triệt để; môi trường du lịch xuống cấp. “10 năm trước Cù Lao Chàm đã nói không với túi ny lon và đã cơ bản thành công, nhưng hiện tại lại đối diện nỗi lo khác là rác thải nhựa phát sinh từ hoạt động du lịch, nên ngay từ bây giờ chúng tôi phải đặt ra mục tiêu và quyết tâm mới là sau 10 năm nữa sẽ nói không với rác thải nhựa” - bà Thúy chia sẻ.

Từ năm 2008, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định 4532 QĐ-UBND định hướng phát triển du lịch Cù Lao Chàm, trong đó nhấn mạnh, “đến năm 2020, Cù Lao Chàm trở thành trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với phát triển du lịch sinh thái bền vững”. Tiếp đến, năm 2016, UBND TP.Hội An cũng đã thông qua đề án “Phát triển bền vững xã đảo Tân Hiệp trên cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An”. Theo đó, mục tiêu của đề án là “Xây dựng Tân Hiệp là một xã đảo phát triển năng động, bền vững trên cơ sở tôn trọng, bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị tài nguyên thiên nhiên và văn hóa của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm. Đặc biệt, chú trọng bảo tồn sự đa dạng sinh học của khu sinh quyển, phát triển sản phẩm du lịch độc đáo mang tầm quốc gia, quốc tế, kết nối du lịch di sản văn hóa và du lịch sinh thái khu sinh quyển…”.

Cù Lao Chàm đã vạch ra một lộ trình phát triển. Tuy nhiên, sự bùng nổ du lịch cũng đã mang đến nhiều hệ lụy và thách thức. Công tác quản lý, quy hoạch không theo kịp sự phát triển; thiếu nguồn nhân lực chất lượng; hạ tầng dịch vụ không đảm bảo; khan hiếm nguồn nước ngọt; áp lực về rác thải, nước thải ra môi trường... Hiện hữu nhất chính là bể nước ngọt dự trữ 80.000m3 không thể cung cấp đủ thường xuyên cho khoảng 2.400 người dân địa phương và một lượng lớn khách du lịch ra đảo mỗi ngày vào mùa nắng nóng. Nghiêm trọng hơn, nguy cơ ô nhiễm môi trường hiển hiện, ngoài khoảng 4 tấn rác thải ra mỗi ngày không thể xử lý kịp thì mạch nước ngầm tại một số nơi như Bãi Ông cũng đã sụt giảm và có dấu hiệu ô nhiễm do nước thải từ hoạt động du lịch thấm xuống đất.

Rõ ràng với vị trí và tầm quan trọng chiến lược của đảo, phát triển Cù Lao Chàm luôn đặt ra nhiều thách thức, dù 10 năm qua công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên nơi đây luôn được xem trọng thông qua sự đồng hành, góp sức của “4 nhà” (quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư). Cùng với đó là hàng loạt giải pháp được ban hành, từ xây dựng khung pháp lý, thể chế; xác lập cơ chế đồng quản lý, nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ công tác bảo tồn đến truyền thông nâng cao nhận thức sử dụng tài nguyên thiên nhiên, môi trường… Dù vậy xem ra để trả lời được câu hỏi bảo tồn để phát triển hay phát triển để bảo tồn vẫn là vấn đề cần được phân tích thấu đáo để Cù Lao Chàm phát triển bền vững.

NÂNG CAO GIÁ TRỊ DỊCH VỤ

Với lượng khách được khống chế và gần như không thể tăng thêm trong tương lai gần do những lo ngại về suy giảm nguồn tài nguyên, việc nâng cao giá trị dịch vụ không chỉ giúp tăng nguồn thu mà còn khẳng định được thương hiệu của điểm đến Cù Lao Chàm.

Cù Lao Chàm đã quá tải khách du lịch. Ảnh V.L
Cù Lao Chàm đã quá tải khách du lịch. Ảnh V.L

Khống chế khách ra đảo

Tính đến hết quý I.2019, tuyến vận chuyển Hội An - Cù Lao Chàm có 152 phương tiện tàu thuyền phục vụ du lịch thuộc 44 doanh nghiệp tham gia, bao gồm 145 ca nô và 7 tàu gỗ, tổng sức chứa 4.290 chỗ ngồi. Trong đó có 26 phương tiện đạt tiêu chuẩn SB với 946 chỗ ngồi. Nhiều ý kiến cho rằng, quy mô doanh nghiệp và số lượng tàu thuyền như hiện tại là quá nhiều, không cần thiết mở thêm tuyến mới hoặc phát triển doanh nghiệp mới. Ông Huỳnh Kim Ba – Giám đốc Công ty Du lịch Phú Lộc chia sẻ, thành phố khống chế khách ra đảo, nếu tăng thêm tuyến thì hoạt động của doanh nghiệp bị ảnh hưởng, chưa kể khó thu hồi vốn đầu tư. “Năm 2019 toàn bộ tàu cũ phải bỏ để chuyển sang tàu SB theo quy định, đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư số vốn hàng tỷ đồng, do đó thành phố không nên mở tuyến mới, kể cả từ Đà Nẵng vào. Thay vào đó là đầu tư thêm nhiều sản phẩm dịch vụ vui chơi, giải trí chất lượng trên đảo để thu hút khách và giữ khách ở lại lâu hơn vì sản phẩm du lịch trên đảo hiện rất nghèo nàn” - ông Ba đề xuất.

Đồng quan điểm trên, ông Lê Vũ – Giám đốc Công ty TNHH Vũ Lê Beach, Chủ tịch Hội Du lịch Cù Lao Chàm nhìn nhận, số lượng khách như hiện nay là vừa đủ do hạn chế nguồn nước sạch và cơ sở hạ tầng trên đảo chưa đảm bảo. “Những ngày nắng nóng nước ngọt trên đảo thường xuyên thiếu, khách lặn biển lên chỉ tắm sơ vì không đủ nước. Trên Bãi Ông còn đỡ chứ dưới Bãi Chồng thì chịu, do đó nếu duy trì 3.000 khách thì khả năng tạm đảm bảo, chỉ cần vượt lên tý là thiếu nước” - ông Vũ nói. Cũng theo ông Vũ, dù không đa dạng như những nơi khác, nhưng nhìn chung các sản phẩm, dịch vụ trên đảo cũng đã tương đối, không cần phát triển thêm nữa. Chưa kể, hiện một số trò chơi như dù bay, đi bộ dưới biển cũng đã được cấp phép nên hoạt động tham quan đảo xem như cơ bản ổn. “Mình tổ chức cho khách đi xe máy quanh đảo, đi câu cá là được rồi, không cần phát triển thêm sản phẩm gì, vì cái khách cần là vẻ hoang sơ của Cù Lao Chàm. Bây giờ thành phố chỉ cần đảm bảo vệ sinh môi trường và cung cấp nguồn nước đủ; khoanh vùng những khu vực biển cho khách câu cá, đảm bảo an toàn cho khách là tốt. Hiện công ty tôi bán tour cho khách Hàn và Trung Quốc theo hành trình trên với giá từ 1 đến 1,8 triệu đồng/khách (nếu lặn biển), đa số khách phản hồi tích cực.

Xây dựng sản phẩm đặc thù

Trong đề án về phát triển bền vững xã đảo Tân Hiệp, TP.Hội An đã khẳng định, đầu tư phát triển hệ thống sản phẩm du lịch đảo phải đa dạng, có chất lượng, mang đậm bản sắc của Cù Lao Chàm, dựa trên thế mạnh và sự hấp dẫn về tài nguyên thiên nhiên sinh thái biển, đảo, nếp sống sinh hoạt, nét đẹp văn hóa truyền thống của người dân. Đặc biệt, củng cố, duy trì các sản phẩm du lịch cộng đồng, sinh thái, vui chơi giải trí hiện có; tổ chức triển khai sớm các sản phẩm du lịch đã có định hướng; xây dựng và công bố bộ sản phẩm du lịch đặc trưng, chương trình tour tham quan du lịch Cù Lao Chàm một cách chính quy... Theo ông Nguyễn Văn Sơn - Phó Chủ tịch UBND TP.Hội An, đây là mục tiêu xuyên suốt mà thành phố hướng đến nhằm xây dựng Cù Lao Chàm thành điểm du lịch quốc gia. Thực tế, thời gian qua cũng đã xuất hiện một số sản phẩm du lịch trên đảo bước đầu được du khách và doanh nghiệp đón nhận như: một ngày làm ngư dân Cù Lao Chàm; xem san hô bằng thúng đáy kính; trình diễn nghề truyền thống địa phương… “Thành phố gần như hoàn thành xong quy hoạch 1/2000 phân khu, nếu có cái này rồi chúng tôi sẽ có thêm cơ sở để quản lý tốt Cù Lao Chàm, nhất là xây dựng các sản phẩm du lịch nơi đây” - ông Sơn cho biết.

Ông Lê Ngọc Tường - Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL gợi ý, đã đến lúc xây dựng lại bảng giá du lịch Cù Lao Chàm theo hướng cao cấp nhằm chọn lọc khách, tăng nguồn thu và tiết giảm nguồn tài nhiên trên đảo. “Hiện tuyến tham quan từ Đà Nẵng đi làng cộng đồng Cơ Tu (Nam Giang) có giá 150 USD; từ cảng Sa Kỳ đi Lý Sơn cũng hơn 1 triệu đồng trong khi mức tour từ đất liền ra Cù Lao Chàm chỉ trên dưới ngưỡng 500 nghìn đồng là quá thấp” - ông Tường nói. Dù vậy, theo ông Nguyễn Văn Sơn, phải tính tới các giải pháp tăng dịch vụ trước khi muốn tăng giá vé tham quan, bởi mức giá cũng vừa nâng từ 30 nghìn lên 70 nghìn đồng/người chưa lâu, nếu tăng vội trong khi dịch vụ còn nghèo nàn sẽ tạo ra ấn tượng không tốt với khách. “Giá tour ra đảo đã thấp rồi mà một số đơn vị lữ hành còn bán rẻ phá giá nữa, bây giờ tăng sẽ khó. Sau khi dự án khu nghỉ dưỡng duy nhất trên đảo hiện nay đi vào hoạt động, lúc đó mới tính đến chuyện thu hút khách hạng sang và thúc đẩy chi tiêu chứ hiện nay khách tuy nhiều nhưng còn khá làng nhàng, chủ yếu sáng ra chiều về” - ông Sơn chia sẻ.

Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Văn Tân, cần nghiên cứu xây dựng sản phẩm OCOP (mỗi xã một sản phẩm) cho các sản phẩm đặc thù của Cù Lao Chàm để nâng cao giá trị. “Cù Lao Chàm hiện đã đạt chuẩn xã nông thôn mới và cũng sở hữu nhiều sản phẩm đặc sắc có thể xây dựng sản phẩm OCOP như cua đá, trà lá rừng, bánh ít lá gai… nên địa phương cần nghiên cứu sớm thúc đẩy trong thời gian tới để tăng giá trị của mặt hàng, góp phần nâng cao dịch vụ du lịch trên đảo” - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Văn Tân gợi ý.

GIỮ GÌN TÀI NGUYÊN

Điều cốt lõi của kế hoạch phát triển du lịch Cù Lao Chàm bền vững là phải giữ gìn, khai thác có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên từ rừng đến biển. Để đảm bảo yêu cầu này, rất cần những nỗ của cộng đồng dân cư, những nhà làm du lịch và cả du khách.

Cù Lao Chàm có hệ sinh thái biển khá đa dạng và quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Ảnh: L.T
Cù Lao Chàm có hệ sinh thái biển khá đa dạng và quý hiếm cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Ảnh: L.T

Nâng cao nhận thức cộng đồng

Lê Thị Bích Công là cô gái luôn theo đuổi ước mơ về một Cù Lao Chàm phát triển du lịch bền vững. Tốt nghiệp đại học ngoại ngữ, bỏ những cơ hội làm việc nơi thành phố, cô gái trẻ quyết tâm trở về đảo để hiện thực khát vọng thay đổi cuộc sống của những người dân địa phương dựa vào du lịch. Công việc hàng ngày ngoài điều hành Văn phòng Hướng dẫn tham quan quốc tế tư vấn miễn phí cho khách, Bích Công còn mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em xã đảo với mong muốn trang bị cho các em nền tảng cơ bản về ngoại ngữ cũng như kiến thức về phát triển du lịch bền vững. Những lúc rảnh rỗi, chị còn tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường như thu gom rác trên đảo; vận động người dân và du khách sử dụng các vật phẩm thay thế thân thiện môi trường như ống hút, hộp làm từ bả mía đựng thực phẩm… Sự năng nổ, nhiệt tình của Bích Công đã trở thành động lực cho nhiều bạn trẻ và du khách trên đảo cùng hưởng ứng.

Lê Thị Bích Công chỉ là một trong số nhiều người đang hàng ngày truyền tải những thông điệp về bảo vệ môi trường biển đảo Cù Lao Chàm trước áp lực đang ngày càng gia tăng của du lịch. Từ năm 2015, mặc dù UBND TP.Hội An đã ban hành quy định khống chế lượng khách ra đảo một ngày 3.000 người, tuy nhiên vào những ngày biển lặng hay dịp nghỉ lễ, lượng khách luôn vượt xa con số này. Chỉ riêng 5 ngày nghỉ lễ 30.4 và 1.5 vừa qua, gần 21.000 lượng khách đã ra đảo, bình quân 4.200 người/ngày, trong đó khoảng 80% là khách trong nước. Bà Nguyễn Thị Hường - Giám đốc Công ty Du lịch Hội An Xanh chia sẻ, do phần lớn là khách nội địa nên ý thức về bảo tồn môi trường của một bộ phận du khách chưa cao. “Trước khi khởi hành ra Cù Lao Chàm, chúng tôi phát túi sinh thái thay túi ny lon và vận động du khách mang rác khi du lịch trên đảo về đất liền nhưng nhiều khách, nhất là khách nội địa không mặn mà hưởng ứng” - bà Hường kể.

Theo TS.Chu Mạnh Trinh (Ban Quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm), trước những áp lực về môi trường mà Cù Lao Chàm đang đối diện, ngoài những chính sách của Nhà nước và sự cộng đồng trách nhiệm các bên liên quan, thì việc tuyên truyền vận động nhằm nâng cao ý thức và nhận thức của người dân, du khách về bảo vệ môi trường và sự phát triển bền vững là rất quan trọng, kể cả việc xây dựng các sản phẩm phù hợp, khác biệt và thân thiện với môi trường.

Xác định mục tiêu phát triển

Có thể khẳng định, với điểm đến hút khách cùng vị trí đặc thù nên việc xây dựng chiến lược phát triển du lịch Cù Lao Chàm phải được xem xét cẩn trọng. Đó không chỉ đòi hỏi sự am tường về điều kiện tự nhiên - xã hội, tiềm năng, lợi thế và vị trí chiến lược của Cù Lao Chàm đặt trong quy hoạch tổng thể chuỗi kinh tế biển đảo miền Trung và Quảng Nam, mà còn phải biết phát huy các lợi thế riêng của Cù Lao Chàm về đa dạng sinh học, văn hóa, cảnh quan thiên nhiên gắn kết chặt chẽ với khu vực bờ biển, các cồn bãi tự nhiên ở khu vực cửa sông, ven biển và khu phố cổ Hội An… Ông Nguyễn Văn Lanh - Trưởng phòng VH-TT TP.Hội An cho rằng, để Cù Lao Chàm phát triển bền vững phải dựa trên sự tổng hòa 3 yếu tố: kinh tế bền vững, môi trường bền vững, xã hội bền vững; hạt nhân của sự tổng hòa ấy chính là sinh thái, văn hóa và con người, tức là những giá trị nhân văn. “Định hướng phát triển du lịch Cù Lao Chàm là du lịch sinh thái biển đảo có chất lượng cao nhưng phải đảm bảo bảo tồn nghiêm ngặt môi trường sinh thái và tài nguyên biển rừng. Đồng thời, giải quyết mối quan hệ hài hòa giữa kinh tế và quốc phòng, giữa vấn đề nâng cao dân trí, tạo nguồn nhân lực với giữ gìn tài sản văn hóa, nhân văn của cư dân bản địa, giữa hải đảo với đất liền” - ông Lanh phân tích.

Câu chuyện xây dựng sản phẩm du lịch Cù Lao Chàm như thế nào, bình dân hay cao cấp vẫn là bài toán loay hoay nhiều năm qua. Thậm chí, có ý kiến cảnh báo, với việc thu hút khách bình dân đại trà như hiện nay, 5 – 10 năm nữa du lịch Cù Lao Chàm sẽ “vỡ”. Tuy vậy, việc xây dựng sản phẩm du lịch cao cấp nhằm chọn lọc khách vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều do những điều kiện đặc thù của Khu dự trữ sinh quyển thế giới và vị trí quốc phòng - an ninh nơi đây. Thực tế, Cù Lao Chàm vẫn hạn chế việc bê tông hóa, xây dựng công trình để giữ được tính hoang sơ, đa dạng sinh học trên đảo. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Văn Tân cho biết, hiện nay chỉ có 1 dự án du lịch được UBND tỉnh cấp phép trên đảo, thậm chí tỉnh đã nghiên cứu điều chỉnh quy mô ban đầu dự án này từ hơn 200ha xuống chỉ còn hơn 20ha để đảm bảo không phá vỡ cảnh quan của đảo. “Doanh nghiệp khi muốn đầu tư vào Cù Lao Chàm phải nghiên cứu được sản phẩm du lịch mới chứ không chỉ xây dựng cơ sở hạ tầng, lưu trú là xong. Do đó, mọi hoạt động phát triển trên đảo đều phải cân nhắc kỹ lưỡng vì nếu làm ồ ạt, tác động xấu đến khu dự trữ sinh quyển thế giới có thể bị UNESCO rút lại danh hiệu thì điểm đến này sẽ không còn hấp dẫn trong mắt du khách” - ông Tân nói.

VĨNH LỘC – QUỐC TUẤN


 

.
.
.
.
.