Khó kiểm soát an toàn vệ sinh thực phẩm

;
Chủ Nhật, 26/05/2019, 06:16 [GMT+7]

Sau một tháng triển khai các hoạt động thanh, kiểm tra nhân Tháng hành động vì an toàn thực phẩm, nhiều vấn đề nổi cộm được nêu ra. Làm thế nào để quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) từ khâu sản xuất đến tiêu dùng, vẫn là một câu chuyện dài cần đến sự đồng bộ trong cách thức quản lý, sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan chức năng.

Quản lý từ ruộng đồng, chuồng trại đến thành phẩm kinh doanh mới đảm bảo ATTP.
Quản lý từ ruộng đồng, chuồng trại đến thành phẩm kinh doanh mới đảm bảo ATTP.

GIỮA VÒNG VÂY THUỐC VÀ HÓA CHẤT

Quản lý vật tư nông nghiệp, bao gồm phân bón, giống cây trồng, con vật nuôi, thức ăn chăn nuôi... là khâu quan trọng đầu tiên góp phần nâng cao giá trị hàng nông, lâm thủy sản và ATTP. Tuy nhiên, hiện trạng mua bán, sử dụng bừa bãi các sản phẩm này cũng dẫn đến lượng kháng sinh, chất cấm tồn dư trên thực phẩm vẫn rất khó kiểm soát.

Khó kiểm soát

Sự vụ rúng động về thuốc diệt cỏ của tập đoàn Monsanto (Mỹ) chứa chất gây ung thư khiến những người làm nông nghiệp giật mình. Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) hóa học và phân hóa học tràn lan, thiếu kiểm soát làm tăng giá thành sản phẩm, gây hại môi trường sống, gia tăng dịch bệnh, kháng thuốc... Hậu quả là sức khỏe của người sử dụng thực phẩm, người tiêu dùng luôn trong cảnh báo động vì dư lượng của các loại hóa chất này trên thành phẩm. Thông tin từ Bộ NN&PTNT, hàng năm cả nước tiêu thụ khoảng 11 triệu tấn phân bón. Phần lớn trong số đó được nhập về từ Trung Quốc. Bên cạnh đó, mỗi năm Việt Nam cũng nhập khẩu khoảng 100 nghìn tấn thuốc BVTV...

Hiện nay, các cơ sở kinh doanh vật tư nông nghiệp tại Quảng Nam lên đến hơn trăm cửa hàng, đại lý, chưa kể các quầy nhỏ lẻ. Riêng tại TP.Tam Kỳ, theo ngành nông nghiệp địa phương, có đến 88 cơ sở sản xuất kinh doanh, chế biến thực phẩm nông lâm thủy sản và 86 cơ sở kinh doanh vật tư nông nghiệp. Việc thanh tra, kiểm tra do lực lượng liên ngành địa phương thực hiện định kỳ, chủ yếu là xem có hoạt động đúng với giấy phép đăng ký kinh doanh hay không. Trong khi để xử lý những vi phạm do dùng chất cấm trong thức ăn chăn nuôi còn rất khó do chi phí lấy mẫu và xét nghiệm khá lớn. Ông Trần Bốn - Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm thủy sản cho biết, ở tuyến huyện, việc lấy mẫu để test rất hạn chế vì kinh phí cho nhiệm vụ này tại địa phương rất ít.

Trong Tháng hành động vì ATTP, Quảng Nam đã tổ chức kiểm tra liên ngành tại 2.324 cơ sở trong tổng số hơn 19,6 ngàn cơ sở sản xuất, sơ chế, chế biến, kinh doanh. Trong đó, số cơ sở vi phạm về sử dụng thuốc BVTV trong chăn nuôi chiếm số lượng khá nhỏ, chưa đến 8% và hơn 1% đối với việc tồn dư chất cấm và thuốc kháng sinh. Tuy nhiên, điều khó là việc lấy mẫu và giám định tang vật phân bón hay thuốc BVTV thường rất phức tạp, kéo dài nên việc điều tra, xử lý của cơ quan chức năng thường gặp khó, đặc biệt ở những khu vực vùng sâu, vùng xa.

Sử dụng bừa bãi

Theo Sở NN&PTNT, rất đáng lo ngại khi hiện nay các hóa chất độc hại như thuốc BVTV, thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuốc kích thích tăng trưởng, kim loại nặng, các vi sinh vật gây bệnh có trong các loại rau, củ, quả được sử dụng thiếu kiểm soát. Tương tự, số lượng các vụ ngộ độc thực phẩm cũng như số người bị nhiễm độc thực phẩm đang tăng cao trên địa bàn tỉnh. Các chất kháng sinh, chất tăng trọng có trong thịt, cá không phải bao giờ cũng gây bệnh tức thì mà tích lũy dần trong các mô mỡ, tủy sống của con người là tiền đề để phát sinh các loại bệnh nặng như ung thư, loãng xương, suy giảm trí nhớ và thoái hóa xương khớp. Không những vậy, người nông dân vẫn còn tiêm thuốc kích thích cho quả mau chín, ngâm ủ giá đỗ bằng các hóa chất tăng trưởng độc hại.

Ghi nhận ở nhiều khu vực chăn nuôi, trồng trọt trên địa bàn tỉnh, vẫn còn tình trạng người trồng rau dùng nước thải sinh hoạt, nước thải chăn nuôi để thúc rau phát triển nhanh. Các loại rau này tiềm ẩn nhiều nguy cơ cho sức khỏe con người. Bộ Y tế đã nhiều lần cảnh báo hàm lượng kim loại nặng và vi sinh vật gây bệnh trong rau quả cao đang “bào mòn” sức khỏe con người. Bởi đó chính là nguyên nhân làm phát sinh các bệnh cấp tính, là mầm mống gây ra nhiều loại bệnh đặc biệt nguy hiểm. Thêm vào đó, không ít nông dân sử dụng những loại cám tăng trọng không rõ nguồn gốc để kích thích tăng trưởng cho gia súc, gia cầm. Ông Nguyễn Văn Long - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh lo ngại rằng, u rê đang bị cả ngư dân, tiểu thương, đầu nậu lạm dụng để bảo quản hải sản là vấn đề rất nan giải. Trong khi đó, ông Phan Quang Dũng - Chi cục trưởng Chi cục Quản lý chất lượng nông - lâm - thủy sản (Sở NN&PTNT) cho rằng, rất khó xử lý nạn dùng u rê để bảo quản hải sản. “Sau khi test nhanh, chúng tôi mới có thể lấy mẫu hải sản đi xét nghiệm. Phải đến 15 ngày mới có kết quả trong khi đó, chúng tôi không có địa điểm để bảo quản lô hàng hải sản đó nên rất khó” - ông Dũng cho biết.

Việc kiểm soát các mặt hàng phân bón hay thuốc BVTV gặp khó phần lớn do tâm lý của người sản xuất. Nông dân dễ dàng sử dụng những hoạt chất có độc lực cao mà thiếu đi sự kiểm soát về tần suất, liều lượng, thời điểm, mục đích... sẽ gây ra những tổn hại lớn về chất lượng, thương hiệu nông sản, đặc biệt tổn hại lâu dài cho sức khỏe người tiêu dùng.

LÀM GÌ ĐỂ KIỂM SOÁT?

Rất nhiều thách thức đặt ra với vấn nạn hàng giả, hàng kém chất lượng, thực phẩm bẩn. Ngành chức năng của địa phương sẽ làm gì tiếp theo?

Các loại hàng hóa thực phẩm kinh doanh tại chợ cần phải được siết chặt kiểm soát nguồn gốc, các dư lượng hóa chất...
Các loại hàng hóa thực phẩm kinh doanh tại chợ cần phải được siết chặt kiểm soát nguồn gốc, các dư lượng hóa chất...

Thiếu nguồn nhân lực quản lý ATTP, không có cán bộ chuyên trách, chỉ có cán bộ kiêm nhiệm. Nhiều xã, phường khi đi kiểm tra ATTP chỉ dừng lại nhắc nhở chứ không biết căn cứ vào quy định nào để xử phạt. “Cán bộ quản lý ATTP ở tuyến huyện và tuyến xã thiếu về số lượng, không sâu về chuyên môn, năng lực nên rất lúng túng khi đi kiểm tra về ATTP. Mong các cơ quan của tỉnh tổ chức các lớp tập huấn, phổ biến sâu rộng kiến thức về quản lý ATTP để chúng tôi tiếp cận, học tập, nâng cao trình độ quản lý, đưa sản xuất, kinh doanh thực phẩm đi vào nền nếp” - ông Phan Đình Mỹ - Giám đốc Trung tâm Y tế kiêm Trưởng phòng Y tế huyện Phú Ninh nói.

Các làng nghề, đặc biệt là những làng nghề hoạt động trong lĩnh vực thực phẩm, gần như đều ý thức rất rõ về các tiêu chuẩn ATTP của sản phẩm đặc trưng làng nghề mình. Từ khi tham gia vào Chuỗi sản xuất nước mắm an toàn của tỉnh, nước mắm Cửa Khe (Bình Dương) đều tuân thủ các tiêu chuẩn về ATTP, nỗ lực cải tiến mẫu mã, chất lượng để sản phẩm ngày càng tốt hơn trên thị trường. Bà Nguyễn Thị Hiền – Chủ cơ sở sản xuất nước mắm Hai Hiền cho biết: “Cá sạch, muối sạch, quy trình đảm bảo vệ sinh thì mình sẽ pha chế ra được mắm sạch. Cá sạch là cá bãi biển ngang, con cá không để lâu ngày, mình ở đây gần biển nên sáng bà con đi thì chiều đã cập bến. Muối được mua dự trữ từ 3 - 6 tháng. Không có chất bảo quản, chất tổng hợp chỉ có cá với muối. Muốn người tiêu dùng đón nhận thì người sản xuất phải đặt tiêu chí sạch - an toàn lên hàng đầu”.

Ở các huyện Duy Xuyên, Đại Lộc, cán bộ phụ trách ATTP thiếu thiết bị test nhanh nên chỉ kiểm tra ATTP bằng... mắt. Do vậy, không có cơ sở nào để lấy mẫu thực phẩm đi xét nghiệm để phát hiện sai phạm. Ông Thiều Việt Dũng - Phó Giám đốc Sở Công Thương cho rằng, nguy cơ ngộ độc cấp hay nhiễm độc mạn tính không chừa bất kỳ ai trong xã hội. Muốn đảm bảo ATTP thì phải bắt đầu từ cơ sở. Theo đó, các thành viên quản lý ATTP cấp huyện, cấp xã cần nâng cao trách nhiệm, trau dồi chuyên môn, nghiệp vụ để đảm bảo tốt công việc được giao. Các huyện, thị xã, thành phố cần bố trí ngân sách, khuyến khích, động viên cán bộ quản lý ATTP năng nổ hơn trong công tác.

Tăng cường công tác tuyên truyền, hướng dẫn các cơ sở sản xuất kinh doanh thực hiện đúng các quy định của pháp luật về ATTP sẽ là điều cần phải làm thường xuyên. Cùng với đó, công tác thanh tra, kiểm tra phải được đẩy mạnh, xử lý nghiêm các sai phạm về ATTP. “Tăng cường hậu kiểm là một việc rất quan trọng. Hiện nay, đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, những điều kiện không cần thiết như các loại giấy chứng nhận đủ điều kiện hay là bản cam kết ATTP đã bị bãi bỏ, doanh nghiệp chỉ đăng ký và đi vào hoạt động, đòi hỏi các cơ quan quản lý phải  tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm khi phát hiện sai phạm là điều rất cần thiết” - ông Nguyễn Cam - Chi cục trưởng Chi cục ATVSTP chia sẻ. Năm 2018, Chi cục Quản lý thị trường đã kiểm tra 780 cơ sở, xử lý 115 vụ việc. Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm chủ trì phối hợp với các ngành thanh, kiểm tra, xử lý 8 cơ sở. Chi cục Quản lý chất lượng nông, lâm thủy sản chủ trì phối hợp với các ngành kiểm tra 43 cơ sở, xử lý vi phạm 8 cơ sở. Các đợt kiểm tra như thế đã góp phần nâng cao ý thức người sản xuất kinh doanh.

“Đội ngũ làm công tác quản lý ATTP cần phải được đào tạo bải bản, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ thường xuyên. Đồng thời UBND cấp huyện, thị xã, thành phố cần hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các đoàn kiểm tra liên ngành ATTP để thực hiện công tác quản lý nhà nước về ATTP được hiệu quả hơn. Đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, cần nâng cao ý thức bảo vệ người tiêu dùng, sản phẩm, hàng hóa phải đảm bảo chất lượng. Các điều kiện sản xuất chưa đáp ứng các quy định cần nâng cấp, đầu tư đồng bộ thiết bị, máy móc, nhà xưởng. “Các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải tự chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm của mình. Nếu vi phạm nghiêm trọng mức xử phạt có thể lên đến 100 triệu đồng hoặc xử lý theo Bộ Luật hình sự” - ông Trần Bốn - Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý chất lượng Nông lâm thủy sản cảnh báo.

Các cơ quan chức năng cần phải phối hợp chặt chẽ, tập trung ngăn chặn các sản phẩm thực phẩm nguy hại lưu thông trên địa bàn tỉnh để bảo vệ người tiêu dùng cũng như hướng dẫn cặn kẽ, kịp thời giúp các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm hoạt động bài bản, khoa học, đảm bảo chất lượng. Ông Nguyễn Văn Long - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh nói thêm, ở phía người tiêu dùng, cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng thực phẩm. Theo đó, lựa chọn thận trọng các loại thực phẩm để sử dụng, chỉ nên mua sản phẩm rõ nguồn gốc, kịp thời phát hiện, cung cấp thông tin, lên án, tẩy chay những cơ sở sản xuất, kinh doanh không bảo đảm ATTP, tạo sự phản kháng mạnh mẽ từ cộng đồng.

LỖ HỔNG TRONG THỊ TRƯỜNG

Hàng hóa khi đã mang đi buôn bán rất khó để quản lý chất lượng. Thậm chí ngay ở cả những cửa hàng đã đăng ký kinh doanh, còn rất nhiều lỗ hổng để thực phẩm bẩn, sản phẩm kém chất lượng tràn vào thị trường, trong các nhãn mác rất khó xác định thật, giả...

ATTP cần sự vào cuộc đồng bộ của nhiều cơ quan ban ngành.
ATTP cần sự vào cuộc đồng bộ của nhiều cơ quan ban ngành.

Nhiều sai phạm

Trong Tháng hành động vì ATTP, các đoàn kiểm tra liên ngành về ATTP của tỉnh đã phát hiện, xử lý nhiều vụ sản xuất, kinh doanh thực phẩm không đúng quy định. Các sai phạm diễn ra hàng loạt, từ nước uống cho đến rượu, chả, bún, mỳ, kho quẹt chay, tương ớt, tôm chua... Điển hình, các cơ sở sản xuất bún, mỳ Trương Thị Sa (Prao, Đông Giang), rượu Trần Thị Nga (xã Lăng, Tây Giang), nem, chả Nguyễn Văn Dũng (Ái Nghĩa, Đại Lộc), nước uống đóng chai Trương Văn Thiện (Tam Thái, Phú Ninh)... đều không đảm bảo về điều kiện thực hành sản xuất. Các khu sản xuất có tường bị ẩm mốc, nền nhà vương vãi chất bẩn... Người sản xuất không sử dụng bảo hộ lao động như găng tay, khẩu trang. Nhiều cơ sở không có hồ sơ truy xuất nguồn gốc sản phẩm, không có hạn sử dụng. Các loại thức ăn được người tiêu dùng sử dụng thường xuyên như bún, mỳ, phở, nem, chả chứa hàn the, formaldehit có thể gây ung thư, các bệnh nguy hiểm khác. Ông Trần Bốn cho biết thêm, cứ hễ đi thanh tra, kiểm tra là phát hiện thực phẩm không an toàn. Đó chỉ là bề nổi. Thực phẩm bẩn đầy rẫy khắp nơi còn người tiêu dùng thì vẫn phải sử dụng hàng ngày trong nỗi ám ảnh.

Các đoàn kiểm tra đã tiêu hủy tại chỗ nhiều hàng hóa quá hạn sử dụng hoặc không có hạn sử dụng như kho quẹt chay, tương ớt, tôm chua ở nhiều địa phương. Các vi phạm phổ biến của các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm gồm lưu mẫu thức ăn chưa đúng quy định; khu vực chế biến, kinh doanh không đảm bảo vệ sinh;  thực phẩm không được bảo quản riêng biệt theo từng loại; nguyên liệu đầu vào không rõ xuất xứ... Ông Nguyễn Quang Lâm - Trưởng phòng Quản lý thương mại (Sở Công Thương) cho biết, đoàn đi kiểm tra ở 11 cơ sở thì cả 11 cơ sở đều sai phạm về ATTP.

Quan sát của chúng tôi ở các chợ truyền thống, nhiều loại cá bị ướp u rê để bảo quản là tác nhân gây nên nhiều bệnh nguy hiểm nhưng đa số người tiêu dùng vẫn mua vì không hay biết. Nhiều người dân trên địa bàn Tam Kỳ đã bị ngộ độc do ăn các loại trứng gà, vịt bị nhiễm vi sinh vật. Các loại rau, củ, quả dùng cho bữa ăn gia đình hiện cũng bị đầu độc trong khi đó, sản xuất rau, quả hữu cơ hay theo phương thức VietGAP còn quá ít ỏi do hiệu quả kinh tế thấp, không thể cạnh tranh trong bối cảnh hàng hóa tăng giá chóng mặt.

Hoang mang cùng nhãn mác

Để tìm sự an tâm cho mình và gia đình, nhiều người sẵn sàng chi nhiều tiền hơn để mua các mặt hàng rau, quả, thực phẩm được quảng cáo là sản xuất an toàn theo những tiêu chuẩn như GlobalGAP hay VietGAP hoặc các sản phẩm nhãn mác nước ngoài được người kinh doanh quảng bá là sản phẩm xách tay… Tuy nhiên, một số chứng nhận như GlobalGAP đang được sử dụng nhầm lẫn, thậm chí một số nhà sản xuất cố tình gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng. Sản phẩm sản xuất theo quy trình GlobalGAP khác với sản phẩm đạt tiêu chuẩn GlobalGAP. Thậm chí có những chứng nhận GlobalGAP hay VietGAP… đã hết hiệu lực, nhưng nhà sản xuất vẫn cố tình lờ đi khiến người tiêu dùng tưởng rằng mình vẫn mua sản phẩm an toàn. Bà Nguyễn Thị Lê Na - Phó Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch, nhấn mạnh hiện có rất nhiều ngộ nhận trên thị trường từ phía nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng, đó là có QR code tức có truy xuất nguồn gốc, hoặc tem chống hàng giả là truy xuất nguồn gốc, tức sản phẩm ATTP. Tuy nhiên, mọi công nghệ truy xuất nguồn gốc chỉ là công cụ, then chốt của niềm tin tiêu dùng vẫn là ở khâu sản xuất ra sản phẩm. Truy xuất chỉ có thể giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn về thông tin sản phẩm.  

Việc công bố sản phẩm, ghi nhãn thực phẩm, quảng cáo thực phẩm tại Quảng Nam vẫn còn khá nhiều lỗ hổng. Chưa kể, kiểm soát hàng quán đường phố, bếp ăn tập thể còn phụ thuộc lớn vào ý chí chính quyền. Ông Nguyễn Đây - Chi cục phó Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh cho biết, hiện nay khó quản lý nhất chính là các hàng quán vỉa hè, các sản phẩm mang mác “sản phẩm nhà làm”. Hồi tháng 3.2019, vụ ngộ độc trà sữa và gà rán do một hộ làm tại giai đình cung cấp cho một trường tiểu học tại huyện Thăng Bình lần nữa gióng lên hồi chuông về mức độ báo động của “sản phẩm nhà làm”. Theo ông Đây, các loại thức ăn nhanh hiện nay vẫn chưa đăng ký công bố sản phẩm, chính điều này gây khó cho lực lượng kiểm tra ATTP. “Tình trạng nở rộ các cá nhân tổ chức kinh doanh thức ăn trên mạng xã hội cũng đang khiến các nhà quản lý đau đầu. Các đối tượng kinh doanh trực tuyến cũng rất khó để kiểm soát cả về nguyên liệu lẫn chất lượng sản phẩm. Hiện tại, chưa có quy định nào về việc quản lý các đối tượng này” - ông Đây nói. Trong khi đó, với hàng ngoại nhập, hàng xách tay, việc không có nhãn phụ bằng tiếng Việt xảy ra khá phổ biến.

Thực phẩm chức năng cũng nằm trong tầm ngắm để “lách luật” của các cơ sở sản xuất, kinh doanh. Bà Bùi Thị Bích Thủy - Giám đốc Trung tâm Kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm, thực phẩm Quảng Nam cho biết, ở nhiều cửa hàng, các loại thực phẩm chức năng hàng xách tay không được bày biện lên kệ hàng, nhưng khi khách hỏi thì sẽ có để cung cấp. Và đây thật sự là bài toán đối với các nhà quản lý khi thị trường thực phẩm chức năng đang ngày càng phát triển mạnh, từ bán tại quầy cho đến mua bán trên internet. Thống kê từ Cục ATTP (Bộ Y tế), thực phẩm chức năng nhập khẩu hiện nay chiếm đến 40% thị phần Việt Nam. Cũng theo cục này, do nguồn nhân lực mỏng nên không thể kiểm soát hết thị trường khiến hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng tràn lan, nhiều mặt hàng được quảng cáo thái quá về tính năng sản phẩm, nhiều doanh nghiệp sản xuất theo dạng gia truyền nên sản phẩm không đăng ký số, thậm chí trộn chất cấm...

LÊ QUÂN - QUANG VIỆT

.
.
.
.
.