Page 6 - 9-12-2012

Basic HTML Version

Số: 3446 (6668), ngày 8&9.12.2012
6
Văn hóa -
Nhận chân giá trị
Hát bả trạo là di sản văn
hóa phi vật thể, một hiện
tượng văn hóa dân gian được
bén rễ từ sinh hoạt “văn hóa
biển”, đáp ứng nhu cầu tinh
thần - tình cảm không thể
thiếu của nhân dân. Chất diễn
xướng dân gian hát bả trạo
lớn mạnh và phát triển, biểu
lộ nét đẹp chân chất, sự cảm
hóa thăng hoa qua những
sáng tạo độc đáo, phong phú
trên cái nền không gian quen
thuộc trong cuộc sống hằng
ngày của người dân vạn chài.
Đây là một trong những đặc
trưng của văn hóa đa nguyên,
mang tính đặc thù của các
tỉnh từ Bắc Trung Bộ đến
Nam Bộ.
Bả trạo là phần hội không
thể thiếu được, là hoạt động
xương sống có sức hấp dẫn
và thu hút được nhiều người
xem trong lễ hội cầu ngư. “Bả
trạo” có nghĩa là “cầm chắc
tay chèo”, nhưng có nơi đọc
chệch thành “bá trạo” (trăm
tay chèo, trăm bạn chèo). Đây
là vấn đề đang còn nhiều bàn
cãi của các nhà ngôn ngữ học,
và cũng không thực tế so với
các đội chèo bả trạo ở Quảng
Nam. Ở đây, chúng ta tạm
hiểu động từ “bả trạo” dưới
góc độ “hát bả trạo”, “hát múa
bả trạo”, “chèo bả trạo”, “xây
chầu bả trạo”..., tất cả cùng
nghĩa là “hát chèo thuyền”.
Trình tự một buổi diễn
xướng hoạt cảnh hát bả trạo
thể hiện diễn biến lúc thuyền
ra khơi cho đến khi thuyền
cập bến an toàn, được kết cấu
gồm có 3 phần: phần ra khơi,
bủa lưới; phần thuyền bị gặp
nạn trên biển và nhờ Ông cứu
giúp; phần kể về ân đức của
Ông luôn phù hộ độ trì cho
dân vạn chài. Mỗi chương
trình chèo (hát) thường diễn
ra trong thời gian 90 - 120
phút. Do sự giao thoa, đan
xen, tiếp biến từ các loại hình
diễn xướng, cho nên tấu khúc
mở màn được lấy từ loại hình
sân khấu nghệ thuật chuyên
nghiệp tuồng truyền thống,
gồm những bài như: Khai
trường, Chiến mới, Chiến
xưa, Bóp... Tính chất âm nhạc
là gam màu chủ đạo của hát
bả trạo, trong đó sử dụng đa
dạng các kiểu lối hát có nguồn
gốc trong tuồng truyền thống,
trong âm nhạc Phật giáo, các
làn điệu dân ca Quảng Nam.
Đặc biệt là sự vận dụng một
cách khéo léo từ những làn
điệu dân ca nhiều vùng miền
khác nhau, với giai điệu, tiết
tấu, sắc thái đầy cảm xúc. Qua
đó, tạo nên sự phong phú về
thang âm, tính sáng tạo về
giai điệu, ngôn ngữ và âm
nhạc để trở thành loại hình
nghệ thuật diễn xướng dân
gian độc đáo xứ Quảng.
Lễ hội cầu ngư không chỉ
đơn thuần là một hoạt động
tín ngưỡng với tục thờ “Nam
Mở rộng địa chỉ quy tụ
Ngoài việc thành lập các đội hát múa bả
trạo và đàn, hát dân ca, hình thức hát tuồng
cũng đã thành lập được câu lạc bộ ở xã Bình
Hải (huyện Thăng Bình). Sau khi thành lập,
các câu lạc bộ diễn xướng dân gian được
Phòng VH-TT huyện tập trung lại để bổ sung
Chiều sâu bả trạo
XA VĂN HÙNG - QUANG VIỆT
Biểu diễn
văn nghệ truyền
thống tại huyện
Thăng Bình.
Ảnh: Q.VIỆT
kinh nghiệm biểu diễn từ các nghệ sĩ Đoàn
Dân ca kịch Quảng Nam. Sau đó, mỗi câu
lạc bộ họp với nhau thống nhất các tiêu chí
hoạt động, bầu ra ban chủ nhiệm, quy định
thời gian tập luyện, hoạt động biểu diễn và
sinh hoạt định kỳ. Ông Lê Ngọc Đính, Chủ
nhiệm Câu lạc bộ đàn, hát dân ca xã Bình
Quý cho biết các thành viên tham gia với tất
cả niềm say mê, sinh hoạt và biểu diễn, tập
luyện đều đặn. Bà Lê Thị Thắm, người dân
yêu dân ca ở thôn Quý Phước 1 (xã Bình Quý)
nói: “Chúng tôi làm quần quật cả ngày, đến
tối luôn chờ để được xem biểu diễn các làn
điệu dân ca. Được theo dõi các nghệ sĩ chân
đất của chính quê hương mình biểu diễn, tôi
khâm phục khi thấy họ “nói” được tình yêu
cuộc sống của chúng tôi qua âm nhạc”.
Các hình thức sinh hoạt này đã manh
nha từ nhiều năm nay, trở thành nét sinh
hoạt văn hóa sinh động tại các làng quê
trên địa bàn huyện Thăng Bình. Đến năm
2012, ngành VH-TT huyện đã quy tụ các
nghệ sĩ chân đất để thành lập các câu lạc
bộ đàn, hát dân ca ở 2 xã Bình Quý, Bình Trị.
Hải cự tộc Ngọc Lân tôn thần”
của dân vạn chài, mà mục
đích của nó còn xa hơn: định
hướng mục tiêu, hướng đích
hành vi ứng xử của con người
trong cộng đồng. Vì thế, loại
hình diễn xướng dân gian này
xứng đáng đại diện cho một
miền văn hóa, “văn hóa miền
biển”, của xứ Quảng, hàm
chứa các giá trị văn hóa - âm
nhạc đích thực.
Lan tỏa
Vì nói lên được tâm thế
và tín ngưỡng của người đi
biển nên Câu lạc bộ Bả trạo
xã Bình Minh (Thăng Bình)
đã thu hút 20 thành viên
tham gia, gồm 1 tổng tiền, 1
tổng lái, 1 tổng hậu, 1 tổng
khoang và 16 con trạo. Ông
Trần Văn Tám - Phó Chủ tịch
UBND xã Bình Minh, “tổng
tiền” ở câu lạc bộ - cho biết:
“Đội hát múa bả trạo chúng
tôi có chức năng quảng bá,
tuyên truyền nghệ thuật diễn
xướng dân gian này thông
qua lễ hội cầu ngư. Đây là
một hoạt động cần thiết để
kế thừa, bảo tồn và phát huy
vốn văn hóa truyền thống của
địa phương cũng như đáp
ứng nhu cầu hưởng thụ về đời
sống văn hóa, tinh thần cho
nhân dân. Nhờ tuân theo các
quy chế hoạt động rõ ràng, tôi
tin rằng 20 thành viên chúng
tôi đã tập luyện và biểu diễn
đáp ứng được thị hiếu thẩm
mỹ của ngư dân vùng biển”.
Bà Nguyễn Thị Lý (thôn Bình
Tân, xã Bình Minh) cũng
chia sẻ: “Làng chúng tôi là
làng biển. Biển đã nuôi sống
chúng tôi, nhưng biển cũng
đã lấy đi nhiều trụ cột của gia
đình. Khao khát bám biển,
sau những tai họa chúng tôi
vẫn ra khơi. Lao động nhọc
nhằn và mất mát như vậy
nên chúng tôi chỉ mong thần
Đông Hải phù trợ, yên bình
mưu sinh. Được chứng chiến
nghi thức thờ cúng cá Ông
của đội hát múa bả trạo làng
biểu diễn, tôi rất cảm động và
thấy yên lòng hơn”.
Theo Phòng VH-TT huyện
Thăng Bình, thời gian qua,
diễn xướng bả trạo trong
lễ hội cầu ngư được duy trì
đều đặn ở xã Bình Minh.
Tuy nhiên, việc tổ chức lễ
hội cũng như dàn dựng bài
bản các thể hát lại chưa được
đúng với nội dung và hình
thức nghệ thuật của thể loại
này. “Từ thực tế đó, chúng
tôi đã vận động đông đảo các
tầng lớp nhân dân trên địa
bàn xã thành lập đội hát múa
bả trạo như một cách duy trì
tính bền vững và có chiều sâu
của hoạt động văn hóa dân
gian này. Đây là công việc cần
thiết” - ông Trần Ngọc Đội,
Trưởng phòng VH-TT huyện
khẳng định. Cũng theo ông
Đội, việc thành lập các đội hát
múa không những đáp ứng
nhu cầu hưởng thụ về văn hóa
tinh thần của nhân dân mà
còn bảo tồn, phát huy nghệ
thuật diễn xướng dân gian
này trước những tác động của
đời sống.
Từ tín ngưỡng
thờ cá Ông của
lễ hội cầu ngư
thông qua hát bả
trạo, con người
luôn khám phá
những bí ẩn ở
tương lai cũng
như sự khát khao
tìm về quá khứ.
Đó là chiều sâu
của một loại hình
nghệ thuật diễn
xướng dân gian
vừa được đề cập
tại hội thảo “Bảo
tồn và phát huy
giá trị di sản văn
hóa phi vật thể ở
xứ Quảng”.
Đội hát múa Bả trạo xã Bình Minh.