Tính cách Phan Khôi

LÊ QUÂN |

Ngày 6.10, Hội thảo khoa học “Phan Khôi và những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa dân tộc” do UBND tỉnh, Sở VH-TT&DL tổ chức nhân kỷ niệm 127 năm ngày sinh của ông - một trong những nhà trí thức xuất sắc, có những đóng góp quan trọng và có ảnh hưởng lớn trên nhiều lĩnh vực báo chí, lịch sử, văn học, tư tưởng Việt Nam thế kỷ XX.
Kẻ sĩ tiêu biểu xứ Quảng

Phan Khôi (1887-1959)
Phan Khôi (1887-1959)

Hội thảo khoa học “Phan Khôi và những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa dân tộc” sẽ tập trung vào 2 nhóm nội dung chính. Theo đó, hội thảo đưa ra các vấn đề về nhân thân và con người Phan Khôi (thuộc phương diện nghiên cứu sử học) và các vấn đề về sự nghiệp học thuật của Phan Khôi với tư cách một tác gia (thuộc phương diện nghiên cứu văn học sử, ngữ học, lịch sử báo chí, lịch sử tư tưởng). Ông Đinh Hài, Giám đốc Sở VH-TT&DL, đồng thời là Trưởng ban Tổ chức, cho biết, mục đích của hội thảo nhằm làm rõ những đóng góp của ông cho nền văn hóa, học thuật, báo chí Việt Nam, góp phần vào việc khẳng định Phan Khôi là một nhà yêu nước, một nhà văn hóa của Quảng Nam và của Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. “Từ hội thảo sẽ đề xuất bước đầu các giải pháp cần thiết để lưu giữ lâu dài và phát huy giá trị di sản văn hóa của Phan Khôi theo những hình thức phù hợp với cơ chế quản lý và các quy định hiện hành, phục vụ tốt hơn nữa công cuộc phát triển văn hóa của tỉnh nhà. Từ tấm gương Phan Khôi, phát huy truyền thống tốt đẹp của người xứ Quảng, tạo nên động lực tinh thần mới trong công cuộc xây dựng quê hương” - ông Hài cho biết.

Trong cuốn Từ điển lịch sử Việt Nam, xuất bản năm 1989, học giả William J. Duiker viết rằng: “Phan Khôi là học giả tiến bộ và là người trí thức trong thế kỷ XX của Việt Nam”. Trọn cuộc đời mình, Phan Khôi đã lựa chọn con đường để tự trở thành một nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu văn hóa xuất sắc. Trước khi dấn thân vào con đường văn nghiệp, Phan Khôi chứng tỏ mình là một kẻ sĩ tiêu biểu, là con người của thời đại, sinh ra từ các trào lưu yêu nước như Duy tân, Đông du, Đông Kinh nghĩa thục. Truyền thống của làng quê văn hiến, của gia đình cộng thêm tố chất thiên bẩm đã hun đúc nên phẩm chất và bản lĩnh của một con người Quảng Nam “thứ thiệt” sừng sững hơn nửa thế kỷ.  

Chăm sóc phần mộ Phan Khôi tại làng Bảo An (Điện Bàn).
Chăm sóc phần mộ Phan Khôi tại làng Bảo An (Điện Bàn).

Phan Khôi sinh năm 1887 tại làng Bảo An, Điện Quang (Điện Bàn), là con của Phó bảng Phan Trân (Tri phủ Diên Khánh, Khánh Hòa) và bà Hoàng Thị Lệ (con gái Tổng đốc Hà Nội Hoàng Diệu). Ông mất năm 1959 tại Hà Nội. Phan Khôi là học trò xuất sắc của cụ Trần Quý Cáp, cũng là người Điện Bàn. Hai mươi tuổi, Phan Khôi thi đỗ Tú tài Hán học, sau đó ông tự học Quốc văn và Pháp văn. Trong bối cảnh xã hội ở Quảng Nam và Trung Bộ thời kỳ 1906 - 1908, ông là nhân vật tham gia tích cực Phong trào Duy tân, sau đó là Phong trào Đông du. Với các hoạt động yêu nước, đầu năm 1908, Phan Khôi cùng Phan Châu Trinh ra Bắc, chuyển bài “Thư gửi Chính phủ Pháp” do Phan Châu Trinh soạn thảo cho Viện Viễn Đông Bác Cổ đăng trên tạp chí, gây tiếng vang lớn. Năm 1908, nhân phong trào kháng thuế cự sưu, thực dân Pháp bắt giam Phan Khôi. Năm 1911, Phan Khôi lại bị bắt giam lần nữa tại nhà lao Hội An, kết án ba năm tù với tội danh “chống đối nhà nước bảo hộ”. Ra tù, ông hoạt động trên lĩnh vực báo chí và văn học ở Huế, Sài Gòn, Hà Nội, trở thành nhà báo, nhà văn, nhà thơ, nhà khảo cứu lý luận phê bình, dịch giả và là học giả uyên bác với những bút danh như Chương Dân, Tú Sơn, Thông Reo, Tân Việt...

Mở đầu những trào lưu

Phan Khôi cũng là người Việt Nam đầu tiên lên tiếng công khai trên báo chí về tác hại kìm hãm phát triển xã hội của Nho giáo; bản chất xã hội của Nho giáo, những hạn chế và sự kế thừa phát huy mặt tích cực của truyền thống Nho giáo. Ông  thể hiện sắc sảo những tư tưởng đổi mới và ủng hộ nữ quyền. Nhân có hiện tượng từng gây chấn động xã hội, gọi là “dịch tự tử” của nhiều nam nữ thanh niên, đặc biệt là những cô gái trẻ vào những năm 20 - 30; Phan Khôi viết bài “Luận về phụ nữ tự sát” đăng trên Phụ nữ tân văn tháng 9.1929. Ông phân tích nguyên nhân và ý nghĩa của những cái chết tự nguyện ấy là “đáng kính đáng trọng”. Đó là sự tuẫn tiết vì mình và vì người, lên án “cái xã hội giết người”, là “cái từ tâm ấy, cái khổ hạnh ấy, tôi nhìn rằng nếu chẳng phải là bậc thánh triết thì cũng là của trang chí sĩ nhân nhân”. Những quan niệm về dân quyền và chính thể dân trị, chính khách và quan chức hay phê phán chủ nghĩa thực dân Pháp, thái độ đối với các tôn giáo ở khía cạnh văn hóa đức tin… cũng là những vấn đề để Phan Khôi bộc lộ là một nhà tư tưởng tiến bộ, xuất sắc…

Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, sử học cho rằng, lịch sử đã chọn Quảng Nam làm nơi đi đầu và đồng thời cũng chọn con người Quảng Nam làm những con người đi đầu trong nhiều trào lưu. Phan Khôi đủ đầy tài năng để có những bước đi tiên phong trong nhiều thể loại văn chương, góp phần làm thay đổi diện mạo tiến trình văn học đất nước. Năm 1932, trên Phụ nữ tân văn, ông đưa ra một “lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ”. Ấy là bài Tình già - khởi đầu cho phong trào Thơ mới. “Và một ngày kia cuộc cách mạng về thi ca đã nhóm dậy. Ngày ấy là ngày 10.3.1932. Lần đầu tiên trong thành trì thơ cũ hiện ra một lỗ thủng. Ông Phan Khôi hăng hái như một vị tướng quân, dõng dạc bước ra trận” (Thi nhân Việt Nam). Nhà nghiên cứu văn học Vũ Ngọc Phan cho rằng: “Phan Khôi là một nhà cựu học nhưng rất mới, đưa ra nhiều cái mới mà đến những nhà tân học cũng cho là mới quá… Phan Khôi là nhà văn xuất sắc nhất trong phái nho học và trong văn giới Việt Nam, dù thuộc phái già hay phái trẻ. Tuy nhiều người không đồng ý nhưng ai cũng phải công nhận ông là một tay kiện tướng”.

Theo GS.Nguyễn Đăng Mạnh, “Phan Khôi còn là một trong số người viết phê bình văn học đầu tiên ở nước ta, lại từng đóng vai ngự sử trên văn đàn để “dọn vườn “, “đãi sạn” cho sách, báo đương thời, nên cái gì cũng phải đọc, thượng vàng hạ cám, từ sách của Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Huỳnh Thúc Kháng... đến các bài báo của những cây bút non nớt còn viết sai ngữ pháp, chính tả”. Ông là nhà Hán học uyên thâm, vừa tự mày mò học tiếng Pháp, tự tích lũy vốn tri thức rất rộng. Bởi như ông nói, “xét cho đến nơi, tìm chứng cứ ở sự thật”, chính lối nghĩ này đã ảnh hưởng lớn đến phong cách viết báo, luận lý học…”. Cái bản chất “hay cãi” của người xứ Quảng, theo như lý giải của Phan Khôi “sự cãi nhau về học vấn, chẳng qua là sự bênh vực cho Chơn lý”, cộng thêm bản chất tư tưởng luôn hướng về cái bình dân, thông thái mà vẫn dân dã “tôi chỉ là một viên tiểu tướng của đạo quân bình dân tư tưởng đi trước dẹp đường”, kiên quyết đấu tranh cho quyền dân chủ của con người, đã hình thành nên phong cách làm báo của Phan Khôi. Ấy là sự rõ ràng, khúc chiết, thẳng thắn và sẵn sàng tranh luận. Phong cách ấy, đến bây giờ vẫn còn nguyên tính tươi mới để thế hệ sau tiếp tục kế thừa và học tập.

LÊ QUÂN